गोवर्धन पूजा

गोवर्धन पूजा, ज्याला अन्नकूट म्हणूनही साजरे केले जाते, सामान्यतः दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी, म्हणजेच कार्तिक महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील प्रतिपदेला (पहिल्या दिवशी) साजरी केली जाते. मुसळधार वादळापासून ब्रजवासीय आणि गुराढोरांचे रक्षण करण्यासाठी बालकृष्णाने आपल्या करंगळीच्या टोकावर विशाल गोवर्धन पर्वत उचलल्याच्या ऐतिहासिक दिवसाचे स्मरण म्हणून, हा सण पर्यावरणीय कृतज्ञता, निसर्ग संवर्धन आणि ईश्वराप्रती नम्र समर्पणाचा एक भावपूर्ण सोहळा आहे.

कुटुंबे आपल्या अंगणात ताज्या शेणापासून गोवर्धन पर्वताची प्रतीकात्मक टेकडी तयार करतात, आणि तिला झेंडूची फुले, कापूस तसेच कृष्ण आणि गाईंच्या लहान मातीच्या मूर्तींनी सजवतात. हा सण 'अन्नकूट' (अन्नाचा पर्वत) साठी प्रसिद्ध आहे, जिथे भाविक डझनभर किंवा शेकडो प्रकारचे शाकाहारी पदार्थ, धान्ये आणि मिठाई तयार करतात, आणि गिरिराजजींना नैवेद्य अर्पण केल्यानंतर संपूर्ण समुदायासोबत या महाप्रसादाचा आनंद घेतात.

श्रीमद्भागवत आणि हरिवंश पुराणात असे वर्णन केले आहे की, दर शरद ऋतूत नंदराजांच्या नेतृत्वाखाली वृंदावनातील गोपाळ ज्येष्ठ मंडळी पावसाचा देव असलेल्या इंद्राला प्रसन्न करण्यासाठी एका मोठ्या यज्ञाची तयारी करत असत. इंद्राच्या कृपेशिवाय पिके आणि कुरणे नष्ट होतील अशी त्यांना भीती वाटत होती. बालकृष्णाने या रुढ विधीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आणि आपल्या वडिलांना सांगितले की इंद्र हा केवळ आपले कर्तव्य बजावणारा एक अधिकारी आहे. त्याऐवजी, कृष्णाने त्यांना थेट गोवर्धन पर्वताबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यास सांगितले, जो त्यांना झऱ्याचे ताजे पाणी, औषधी वनस्पती, त्यांच्या गाईंसाठी गोड गवत आणि निवाऱ्यासाठी गुहा पुरवत होता.

कृष्णाच्या ज्ञानाने पटलेल्या ग्रामस्थांनी आपला नैवेद्य गोवर्धन पर्वताला अर्पण केला. आपल्या अहंकाराला लागलेल्या या धक्क्याने संतप्त होऊन देवराज इंद्राने वृंदावनावर अखंड, मुसळधार पाऊस आणि विजांचा वर्षाव करण्यासाठी संवर्तक प्रलयंकारी मेघ पाठवले. जेव्हा पुरामुळे गाव बुडण्याची भीती निर्माण झाली, तेव्हा कृष्णाने शांतपणे गोवर्धन पर्वताजवळ जाऊन तो अवाढव्य पर्वत आपल्या डाव्या हाताने लीलया उचलला (लोकपरंपरेनुसार आपल्या करंगळीवर), आणि सात दिवस व सात रात्री छत्र्यासारखा धरून ठेवला. संपूर्ण ब्रजवासीय आपल्या गाई आणि वासरांसह पर्वताखाली सुरक्षित राहिले. नम्र आणि लज्जित होऊन इंद्र कृष्णासमोर प्रकट झाला आणि त्याने मस्तक टेकवले. दिव्य कामधेनू सुरभीने प्रभूला आपल्या दुधाने अभिषेक केला, इंद्राने स्वर्गीय जलाने अभिषेक केला आणि 'गोविंद' (गाईंचा पालनकर्ता आणि रक्षणकर्ता) म्हणून कृष्णाचा जयजयकार करण्यात आला.