धनु संक्रांती
याला हे देखील म्हणतात: धनुर्मास प्रारंभ, खरमास प्रारंभ
गुरूच्या (बृहस्पती) अधिपत्याखालील धनु राशीत सूर्याचा प्रवेश दर्शवतो. ही षडशीतीमुख संक्रांती मानली जाते. उत्तर भारतात या दिवशी खरमास / मलमास सुरू होतो, ज्या दरम्यान आध्यात्मिक भक्तीवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी विवाह यांसारखे मोठे सांसारिक समारंभ थांबवले जातात. दक्षिण भारतात हा प्रसिद्ध धनुर्मास (मार्गळी) महिन्याची सुरुवात करतो, जो पहाटेच्या वैष्णव भक्तीचा विशेष काळ आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
- पक्ष
- षडशीतीमुख वर्ग
- चंद्र मास
- मार्गशीर्ष / पौषात सूर्य धनु राशीत प्रवेश करतो
- रोजी पाळले जाते
- ज्या दिवशी सूर्य धनु राशीत प्रवेश करतो (~15-16 डिसेंबर)
- देवता
- भगवान विष्णू (रंगनाथ), सूर्यदेव, देवी आंडाल
कथा
दक्षिण भारतीय परंपरेनुसार, संत-कवयित्री आंडाल यांनी याच महिन्यात पवित्र तिरुप्पावईची रचना केली होती, ज्यामध्ये भगवान कृष्णाप्रती प्रेम आणि समर्पणाची तीस पदे गायली आहेत. उत्तर भारतीय परंपरेनुसार, सूर्याचा गुरूच्या घरात प्रवेश सांसारिक व्यापापासून मागे हटून आध्यात्मिक ऊर्जा मिळवणे दर्शवतो.
नियम व पद्धती
- पहाटे सूर्योदयापूर्वी मंदिरांना, विशेषतः विष्णू आणि कृष्ण मंदिरांना भेट देणे
- दक्षिण भारतात आंडालच्या तिरुप्पावईचे आणि उत्तर भारतात विष्णू सहस्रनामाचे पठण करणे
- पहाटे गोड पोंगल किंवा मुगाच्या डाळीची खिचडी नैवेद्य म्हणून अर्पण करणे
- आध्यात्मिक अभ्यास करणे आणि दिखाऊ सांसारिक समारंभ टाळणे
प्रादेशिक विविधता
- तामिळनाडूमध्ये मार्गळी उत्सव, ओडिशातील बारगड येथे धनु यात्रा खुला नाट्यमहोत्सव आणि आंध्र व कर्नाटकात धनुर्मास म्हणून साजरा केला जातो
सामान्य प्रश्न
- खरमासात विवाह का थांबवले जातात?
- उत्तर भारतीय परंपरेनुसार, जेव्हा सूर्य गुरूच्या राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा सूर्याचे तेज आध्यात्मिक चिंतनाधीन होते, ज्यामुळे मकर संक्रांतीपर्यंतचा काळ सांसारिक समारंभांसाठी अयोग्य मानला जातो.
संक्रांती चे प्रकार
- मकर संक्रांतीज्या दिवशी सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो (~14-15 जानेवारी)
- कुंभ संक्रांतीज्या दिवशी सूर्य कुंभ राशीत प्रवेश करतो (~12-14 फेब्रुवारी)
- मीन संक्रांतीज्या दिवशी सूर्य मीन राशीत प्रवेश करतो (~14-15 मार्च)
- मेष संक्रांतीज्या दिवशी सूर्य मेष राशीत प्रवेश करतो (~13-14 एप्रिल)
- वृषभ संक्रांतीज्या दिवशी सूर्य वृषभ राशीत प्रवेश करतो (~14-15 मे)
- मिथुन संक्रांतीज्या दिवशी सूर्य मिथुन राशीत प्रवेश करतो (~14-15 जून)
- कर्क संक्रांतीज्या दिवशी सूर्य कर्क राशीत प्रवेश करतो (~16-17 जुलै)
- सिंह संक्रांतीज्या दिवशी सूर्य सिंह राशीत प्रवेश करतो (~16-17 ऑगस्ट)
- कन्या संक्रांतीज्या दिवशी सूर्य कन्या राशीत प्रवेश करतो (~16-17 सप्टेंबर)
- तूळ संक्रांतीज्या दिवशी सूर्य तूळ राशीत प्रवेश करतो (~17-18 ऑक्टोबर)
- वृश्चिक संक्रांतीज्या दिवशी सूर्य वृश्चिक राशीत प्रवेश करतो (~16-17 नोव्हेंबर)
- धनु संक्रांतीज्या दिवशी सूर्य धनु राशीत प्रवेश करतो (~15-16 डिसेंबर)