भाई दूज
બહેનો ભાઈઓનું સ્વાગત કરે છે અને તેમની લાંબી ઉંમર માટે તિલક લગાવે છે. ભાઈઓ ભેટ આપે છે. યમ દ્વિતીયા: યમ પોતાની બહેન યમુનાને મળવા આવે છે.
ભાઈ બીજ તિલક મુહૂર્ત
01:30 PM to 03:46 PM
2 કલાક 16 મિનિટ · અપરાહ્ન, દિવસનો બપોર પછીનો ભાગ, દ્વિતીયા દરમિયાન
દ્વિતીયા તિથિ હોય ત્યારે દિવસના પાંચ ભાગોમાંથી ચોથા ભાગ એટલે કે અપરાહ્નમાં તિલક કરવું શ્રેષ્ઠ છે.
યમ દ્વિતીયા તરીકે પણ જાણીતો ભાઈ દૂજ, ભાઈ અને બહેન વચ્ચેના પવિત્ર તથા સ્નેહભર્યા સંબંધની ઉજવણી કરતો એક આદરણીય તહેવાર છે. સામાન્ય રીતે દિવાળીના બે દિવસ પછી આવતો આ તહેવાર સમગ્ર ભારતમાં દિવાળીના ઉત્સવોની આનંદદાયક પૂર્ણાહુતિ સૂચવે છે.
બહેનો પોતાના ભાઈઓને ઘરે આમંત્રિત કરે છે, તેમના કપાળ પર શુભ કંકુ અને ચંદનનું તિલક કરે છે, રક્ષારૂપી આરતી ઉતારે છે અને પ્રેમપૂર્વક ઘરે બનાવેલું સ્વાદિષ્ટ ભોજન પીરસે છે. બદલામાં, ભાઈઓ સુંદર ભેટ અર્પણ કરે છે અને જીવનભર તેમની રક્ષા, પ્રેમ અને સહારો આપવાનું વચન આપે છે. પરંપરા માને છે કે જે કોઈ ભાઈ આ દિવસે પોતાની બહેનના ઘરે જાય છે, તેના પ્રેમથી બનેલું ભોજન આરોગે છે અને તેનું તિલક કરાવે છે, તેને અકાળ મૃત્યુથી રક્ષણ મળે છે અને દીર્ઘાયુષ્યના આશીર્વાદ પ્રાપ્ત થાય છે.
પરંપરા અનુસાર, ભગવાન યમ (મૃત્યુના દેવતા) યમલોકમાં પોતાની ફરજોમાં એટલા વ્યસ્ત રહેતા હતા કે પોતાની જોડિયા બહેન યમુનાના વારંવારના સ્નેહભર્યા આમંત્રણ છતાં યુગો સુધી તેમને મળવા જઈ શક્યા નહોતા. કારતક શુક્લ દ્વિતીયાના દિવસે, યમરાજ નદી કિનારે આવેલા યમુનાના ઘરે અચાનક પહોંચીને તેમને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધા.
અત્યંત આનંદિત થઈને યમુનાએ ભવ્ય ભોજન તૈયાર કર્યું, તેમના કપાળ પર શીતળ ચંદનનું તિલક કર્યું અને તેમના પર પુષ્પોની વર્ષા કરી. તેમના અસીમ સ્નેહથી ગદગદ થઈને યમરાજે તેમને મનગમતું વરદાન માગવા કહ્યું. યમુનાએ માગ્યું કે તેમના ભાઈ દર વર્ષે આ જ દિવસે તેમને મળવા આવે, અને જે કોઈ ભાઈ કારતક દ્વિતીયાના દિવસે પોતાની બહેન પાસેથી તિલક કરાવે અને તેના હાથનું બનાવેલું ભોજન આરોગે, તેને ક્યારેય અકાળ મૃત્યુનો ભોગ ન બનવું પડે કે યમલોકની યાતનાઓનો ભય ન રહે. યમરાજે સહર્ષ તેમની ઇચ્છા પૂર્ણ કરી. બીજી એક પૌરાણિક કથા અનુસાર આ જ દિવસે ભગવાન કૃષ્ણ નરકાસુરનો વધ કરીને પોતાની બહેન સુભદ્રાને મળવા ગયા હતા; સુભદ્રાએ સુગંધિત તિલક, મીઠાઈઓ અને ફૂલોથી તેમનું ભાવભર્યું સ્વાગત કર્યું હતું.
બપોરે ભાઈનું તિલક અને આરતી ન થાય ત્યાં સુધી બહેનો ઉપવાસ રાખે છે.
નેપાળમાં તે 'ભાઈ ટીકા' તરીકે ઉજવાય છે, જ્યાં બહેનો સાત રંગોનું મેઘધનુષી તિલક (સપ્તરંગી ટીકા) કરે છે અને ભાઈઓને મખમલી (ગ્લોબ એમેરન્થ) ફૂલોનો હાર પહેરાવે છે.
મહારાષ્ટ્રમાં, ભાઉ બીજ દિવાળીની સ્નેહપૂર્ણ પૂર્ણાહુતિ દર્શાવે છે. ભાઈઓ તેમની પરણેલી બહેનોના ઘરે જાય છે, જ્યાં બહેનો પાટલા પર શુભ રંગોળી બનાવે છે, આરતી (ઓવાળણે) કરે છે, કંકુનું તિલક લગાવે છે અને બાસુંદી, પુરણ પોળી તથા શ્રીખંડ સહિતનું સ્વાદિષ્ટ ભોજન બનાવે છે.
બંગાળમાં, ભાઈ ફોંટા એ ભાઈ-બહેનના સ્નેહની અત્યંત ભાવુક અને કાવ્યાત્મક ઉજવણી છે. બહેનો કડક ઉપવાસ રાખે છે અને જ્યાં સુધી ડાબા હાથની ટચલી આંગળી વડે ભાઈના કપાળ પર ચંદન લેપ, કાજળ અને દહીંનું શીતળ તિલક ન કરે ત્યાં સુધી અન્ન ગ્રહણ કરતી નથી, અને પ્રાચીન પંક્તિઓનું ઉચ્ચારણ કરે છે: 'ભાઈયેર કપાલે દિલામ ફોંટા, જમેર દુઆરે પોડલો કાંટા, જમુના દેય જમ-કે ફોંટા, આમી દી અમાર ભાઈ-કે ફોંટા...' ('હું મારા ભાઈના લલાટ પર આ તિલક કરું છું, જે યમના દ્વારે કાંટા સમાન અવરોધ ઊભો કરે છે...'), ત્યાર બાદ ભોજન અને ભેટની આપ-લે થાય છે.
