એકદંત સંકષ્ટી ચતુર્થી
આને પણ કહેવાય છે: એકદંત ગણેશ ચતુર્થી
એકદંત ગણેશજીને સમર્પિત ('એક દાંતવાળા'). મુદ્ગલ પુરાણ એકદંતને મદાસુર (અહંકાર અને અભિમાનનો અસુર) ના સંહારક તરીકે રજૂ કરે છે. એક દાંત અદ્વૈત અને સાર્વત્રિક કલ્યાણ માટે વ્યક્તિગત અહંકારના ત્યાગનું પ્રતીક છે.
મુખ્ય બાબતો
- પક્ષ
- કૃષ્ણ પક્ષ
- ચંદ્ર માસ
- વૈશાખ (અમાવસ્યાંત); જ્યેષ્ઠ (પૂર્ણિમાંત)
- દેવી-દેવતાઓ
- ભગવાન ગણેશ (એકદંત પીઠ), ચંદ્રદેવ
કથા
પૌરાણિક કથા વર્ણવે છે કે મહર્ષિ વ્યાસ બોલતા હતા ત્યારે મહાભારત મહાકાવ્યનું લેખન અવિરત ચાલુ રાખવા માટે ગણેશજીએ પોતાનો દાંત તોડી નાખ્યો હતો. અન્ય એક પરંપરા મદાસુર અસુરના દમનની કથા કહે છે, જેણે સમર્પણ કરીને તેમની સમક્ષ માથું નમાવ્યું હતું, જે શીખવે છે કે સાચી શક્તિ નમ્રતામાં રહેલી છે.
આચરણો
- અદ્વૈત સત્ય અને નમ્રતા પર ધ્યાન ધરવું
- બેસન અને ગોળમાંથી બનાવેલા લાડુ અર્પણ કરવા
- ઉનાળાની ગરમીમાં મુસાફરોને પાણી અને ઠંડા શરબતનું દાન કરવું
પ્રાદેશિક વિવિધતાઓ
- મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાં ભક્તો દ્વારા પાણી અને છાશના સ્ટોલ (પંડાલ) નું આયોજન
સામાન્ય પ્રશ્નો
- એકદંત શેનું પ્રતીક છે?
- એકદંત વિવિધ ભિન્નતાઓ પાછળના અંતિમ એકમાત્ર પરમ સત્ય તથા જ્ઞાન પ્રત્યેના નિઃસ્વાર્થ સમર્પણનું પ્રતીક છે.
સંકષ્ટી ચતુર્થી ના પ્રકારો
- લંબોદર સંકષ્ટી ચતુર્થીપોષ/માઘની કૃષ્ણ ચતુર્થી
- દ્વિજપ્રિય સંકષ્ટી ચતુર્થીમાઘ (અમાવસ્યાંત); ફાગણ (પૂર્ણિમાંત)
- ભાલચંદ્ર સંકષ્ટી ચતુર્થીફાગણ (અમાવસ્યાંત); ચૈત્ર (પૂર્ણિમાંત)
- વિકટ સંકષ્ટી ચતુર્થીચૈત્ર (અમાવસ્યાંત); વૈશાખ (પૂર્ણિમાંત)
- એકદંત સંકષ્ટી ચતુર્થીવૈશાખ (અમાવસ્યાંત); જ્યેષ્ઠ (પૂર્ણિમાંત)
- વિભુવન સંકષ્ટી ચતુર્થીઅધિક માસ (માત્ર વધારાના ચંદ્ર માસવાળા વર્ષોમાં)
- કૃષ્ણપિંગલ સંકષ્ટી ચતુર્થીજ્યેષ્ઠ (અમાવસ્યાંત); અષાઢ (પૂર્ણિમાંત)
- ગજાનન સંકષ્ટી ચતુર્થીઅષાઢ (અમાવસ્યાંત); શ્રાવણ (પૂર્ણિમાંત)
- હેરંબ સંકષ્ટી ચતુર્થીશ્રાવણ (અમાવસ્યાંત); ભાદ્રપદ (પૂર્ણિમાંત)
- વિઘ્નરાજ સંકષ્ટી ચતુર્થીભાદ્રપદ (અમાવસ્યાંત); અશ્વિન (પૂર્ણિમાંત)
- વક્રતુંડ સંકષ્ટી ચતુર્થીઅશ્વિન (અમાવસ્યાંત); કાર્તિક (પૂર્ણિમાંત)
- ગણાધિપ સંકષ્ટી ચતુર્થીકાર્તિક (અમાવસ્યાંત); માર્ગશીર્ષ (પૂર્ણિમાંત)
- અખુરથ સંકષ્ટી ચતુર્થીમાર્ગશીર્ષ (અમાવસ્યાંત); પૌષ (પૂર્ણિમાંત)
- અંગારકી સંકષ્ટી ચતુર્થીકૃષ્ણ ચતુર્થી સાથે આવતો મંગળવાર