फाल्गुन पौर्णिमा
याला हे देखील म्हणतात: होलिका दहन, छोटी होळी, लक्ष्मी जयंती, गौर पौर्णिमा
पौर्णिमान्त पद्धतीनुसार हिंदू चांद्र वर्षाची ही शेवटची पौर्णिमा आहे. या संध्याकाळी दुष्ट प्रवृत्तींचा नाश आणि श्रद्धेचे रक्षण यांचे प्रतीक म्हणून होलिका दहनाची होळी पेटवली जाते. गौडीय वैष्णव संप्रदायात ही चैतन्य महाप्रभूंचा प्रगट दिन म्हणून गौर पौर्णिमा नावाने साजरी केली जाते. याशिवाय ही लक्ष्मी जयंती म्हणूनही साजरी केली जाते.
महत्त्वाचे मुद्दे
- पक्ष
- शुक्ल पक्ष
- चंद्र मास
- फाल्गुन
- देवता
- भगवान नरसिंह, भक्त प्रल्हाद, देवी लक्ष्मी, चैतन्य महाप्रभू
कथा
प्रल्हादाची कथा विष्णू पुराण आणि भागवत पुराणात सांगितली आहे: त्याचा पिता, अत्याचारी राजा हिरण्यकश्यपू याने त्याला मारण्याचे वारंवार प्रयत्न केले, आणि प्रत्येक वेळी विष्णूने त्याचे रक्षण केले. होलिका दहनाचा प्रसंग लोकपरंपरेतून येतो: अग्नीपासून अभय मिळालेली मानली जाणारी हिरण्यकश्यपूची बहीण होलिका प्रल्हादाला मांडीवर घेऊन अग्नीत बसली, परंतु ती भस्मसात झाली आणि प्रल्हाद सुखरूप बाहेर आला.
नियम व पद्धती
- सामुदायिक होळी तयार करण्यासाठी लाकूड, शेणाच्या गोवऱ्या आणि सुक्या फांद्या गोळा करणे
- अग्नीभोवती प्रदक्षिणा (परिक्रमा) घालणे आणि निखाऱ्यांवर गहू आणि हरभऱ्याच्या ताज्या हिरव्या ओंब्या भाजणे
- संरक्षण स्तोत्रांचे पठण करणे आणि नकारात्मकता व कटुता जळून नष्ट व्हावी यासाठी प्रार्थना करणे
प्रादेशिक विविधता
- उत्तर भारतात होळी पेटवून साजरी केली जाते; तामिळनाडूमध्ये रंगीबेरंगी कामन पंडिगई म्हणून साजरी केली जाते; पश्चिम बंगाल आणि इस्कॉन मंदिरांमध्ये गौर पौर्णिमेचा उत्सव साजरा केला जातो
सामान्य प्रश्न
- फाल्गुन पौर्णिमेला रंग खेळले जातात का?
- नाही. फाल्गुन पौर्णिमेच्या संध्याकाळी होलिका दहन केले जाते. रंगांचा सण धुळवड (धुलंडी किंवा रंगवाली होळी) दुसऱ्या दिवशी (चैत्र कृष्ण प्रतिपदेला) साजरा केला जातो.