अखुरथ संकष्टी चतुर्थी
अखुरथ म्हणजेच 'ज्यांचा रथ उंदीर आहे' अशा गणेशाला हे व्रत समर्पित आहे, जे आखू (उंदीर) आणि रथ या शब्दांपासून बनले आहे. गणेशाचे वाहन असलेला उंदीर हा बहुधा बुद्धीच्या नियंत्रणात असलेल्या चंचल इच्छेचे प्रतीक मानला जातो. ही संकष्टी लंबोदर संकष्टीच्या म्हणजेच उत्तर भारतातील सकट चौथच्या अगदी आधी येते.
महत्त्वाचे मुद्दे
- पक्ष
- कृष्ण पक्ष
- चंद्र मास
- मार्गशीर्ष (अमावास्यांत); पौष (पौर्णिमान्त)
- देवता
- भगवान गणेश (अखुरथ), चंद्र देव
कथा
एका लोकप्रिय कथेनुसार, क्रौंच नावाचा एक गंधर्व शापामुळे महाकाय उंदीर बनला आणि त्याने शेते तसेच आश्रमांचे नुकसान करून धुमाकूळ घातला. गणेशाने त्याला आपल्या पाशाने पकडले, तेव्हा त्या उंदराने आत्मसमर्पण केले आणि गणेशाने त्याला आपले वाहन बनवले.
नियम व पद्धती
- दिवसभर उपवास करणे आणि चंद्रोदयानंतर चंद्राला अर्घ्य देऊन उपवास सोडणे
- गणेशाला दुर्वा आणि मोदक अर्पण करणे
- कुटुंबासमवेत संकष्टी गणेश कथा ऐकणे
सामान्य प्रश्न
- अखुरथ या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
- अखुरथ म्हणजे 'ज्यांचा रथ उंदीर आहे', जो आखू (उंदीर) आणि रथ या शब्दांवरून बनला आहे. हे गणेशाच्या नावांपैकी एक आहे.
संकष्टी चतुर्थी चे प्रकार
- लंबोदर संकष्टी चतुर्थीपौष/माघ कृष्ण चतुर्थी
- द्विजप्रिय संकष्टी चतुर्थीमाघ (अमावास्यांत); फाल्गुन (पौर्णिमान्त)
- भालचंद्र संकष्टी चतुर्थीफाल्गुन (अमावास्यांत); चैत्र (पौर्णिमान्त)
- विकट संकष्टी चतुर्थीचैत्र (अमावास्यांत); वैशाख (पौर्णिमान्त)
- एकदंत संकष्टी चतुर्थीवैशाख (अमावास्यांत); ज्येष्ठ (पौर्णिमान्त)
- विभुवन संकष्टी चतुर्थीअधिक मास (केवळ अधिक महिना असलेल्या वर्षात)
- कृष्णपिंगल संकष्टी चतुर्थीज्येष्ठ (अमावास्यांत); आषाढ (पौर्णिमान्त)
- गजानन संकष्टी चतुर्थीआषाढ (अमावास्यांत); श्रावण (पौर्णिमान्त)
- हेरंब संकष्टी चतुर्थीश्रावण (अमावास्यांत); भाद्रपद (पौर्णिमान्त)
- विघ्नराज संकष्टी चतुर्थीभाद्रपद (अमावास्यांत); आश्विन (पौर्णिमान्त)
- वक्रतुंड संकष्टी चतुर्थीआश्विन (अमावास्यांत); कार्तिक (पौर्णिमान्त)
- गणाधिप संकष्टी चतुर्थीकार्तिक (अमावास्यांत); मार्गशीर्ष (पौर्णिमान्त)
- अखुरथ संकष्टी चतुर्थीमार्गशीर्ष (अमावास्यांत); पौष (पौर्णिमान्त)
- अंगारकी संकष्टी चतुर्थीकृष्ण चतुर्थीच्या दिवशी येणारा मंगळवार