वक्रतुंड संकष्टी चतुर्थी
याला हे देखील म्हणतात: वक्रतुंड गणेश चतुर्थी
हे व्रत वक्रतुंड गणेशाला ('वाकडी सोंड असलेले रूप') समर्पित आहे. मुद्गल पुराणानुसार वक्रतुंडाने मत्सरासुराचा (मत्सर आणि हेवेदाव्यांचा राक्षस) पराभव केला. उत्तर भारतातील करवा चौथच्या दिवशीच बऱ्याचदा ही तिथी येते, तरीही संकष्टी हे संपूर्ण भारतात पाळले जाणारे एक स्वतंत्र गणेश व्रत आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
- पक्ष
- कृष्ण पक्ष
- चंद्र मास
- आश्विन (अमावास्यांत); कार्तिक (पौर्णिमान्त)
- देवता
- भगवान गणेश (वक्रतुंड पीठ), चंद्र देव
कथा
जेव्हा मत्सरासुराने देव आणि मानवांमध्ये द्वेष, मत्सर व कलह पसरवला, तेव्हा भगवान गणेशाने वक्रतुंड रूपात त्या राक्षसाचा पराभव केला. मत्सरासुराला पश्चात्ताप झाला आणि त्याने क्षमा मागितली, जी ही शिकवण देते की मत्सर जोपर्यंत भगवंताला समर्पित केला जात नाही तोपर्यंत तो स्वतःलाच नष्ट करतो.
नियम व पद्धती
- सूर्यास्ताच्या वेळी ताजी दुर्वा आणि मोदक अर्पण करणे
- मनातील मत्सर आणि तुलना करण्याची वृत्ती दूर करण्यासाठी प्रार्थना करणे
- कुटुंबासह चंद्रोदयाच्या वेळी अर्घ्य देणे
प्रादेशिक विविधता
- उत्तर भारतात करवा चौथचा उपवास करणाऱ्या सुवासिनी या संध्याकाळी गणेश आणि चंद्राला एकत्र अर्घ्य देतात
सामान्य प्रश्न
- वक्रतुंड संकष्टी आणि करवा चौथ एकच आहेत का?
- नाही. या दोन्ही एकाच तिथीला (कार्तिक कृष्ण चतुर्थीला) येतात, पण करवा चौथ हा पतीसाठी केला जाणारा प्रादेशिक उपवास आहे, तर संकष्टी हे गणेशाचे नेहमीचे व्रत आहे.
संकष्टी चतुर्थी चे प्रकार
- लंबोदर संकष्टी चतुर्थीपौष/माघ कृष्ण चतुर्थी
- द्विजप्रिय संकष्टी चतुर्थीमाघ (अमावास्यांत); फाल्गुन (पौर्णिमान्त)
- भालचंद्र संकष्टी चतुर्थीफाल्गुन (अमावास्यांत); चैत्र (पौर्णिमान्त)
- विकट संकष्टी चतुर्थीचैत्र (अमावास्यांत); वैशाख (पौर्णिमान्त)
- एकदंत संकष्टी चतुर्थीवैशाख (अमावास्यांत); ज्येष्ठ (पौर्णिमान्त)
- विभुवन संकष्टी चतुर्थीअधिक मास (केवळ अधिक महिना असलेल्या वर्षात)
- कृष्णपिंगल संकष्टी चतुर्थीज्येष्ठ (अमावास्यांत); आषाढ (पौर्णिमान्त)
- गजानन संकष्टी चतुर्थीआषाढ (अमावास्यांत); श्रावण (पौर्णिमान्त)
- हेरंब संकष्टी चतुर्थीश्रावण (अमावास्यांत); भाद्रपद (पौर्णिमान्त)
- विघ्नराज संकष्टी चतुर्थीभाद्रपद (अमावास्यांत); आश्विन (पौर्णिमान्त)
- वक्रतुंड संकष्टी चतुर्थीआश्विन (अमावास्यांत); कार्तिक (पौर्णिमान्त)
- गणाधिप संकष्टी चतुर्थीकार्तिक (अमावास्यांत); मार्गशीर्ष (पौर्णिमान्त)
- अखुरथ संकष्टी चतुर्थीमार्गशीर्ष (अमावास्यांत); पौष (पौर्णिमान्त)
- अंगारकी संकष्टी चतुर्थीकृष्ण चतुर्थीच्या दिवशी येणारा मंगळवार