अंगारकी संकष्टी चतुर्थी
याला हे देखील म्हणतात: अंगारिका चतुर्थी, अंगारकी संकष्टी
अंगारकी चतुर्थी ही सर्व संकष्टी व्रतांमध्ये अत्यंत पवित्र मानली जाते. हा कोणताही वेगळा महिना नसून, जेव्हा संकष्टी चतुर्थी मंगळवारी येते, तेव्हा त्या दिवसाला मिळालेले हे एक विशेष नाव आहे. गणेश पुराणानुसार, एका अंगारकी चतुर्थीचे व्रत केल्याने वर्षभराच्या मासिक संकष्टी उपवासांचे आध्यात्मिक पुण्य प्राप्त होते.
महत्त्वाचे मुद्दे
- पक्ष
- कृष्ण पक्ष
- चंद्र मास
- जेव्हा कृष्ण चतुर्थी मंगळवारी येते तेव्हा येते
- रोजी पाळले जाते
- कृष्ण चतुर्थीच्या दिवशी येणारा मंगळवार
- देवता
- भगवान गणेश, अंगारक (मंगळ), चंद्र देव
कथा
गणेश पुराणानुसार, अंगारकाने (ऋषी भारद्वाज आणि पृथ्वी मातेचे पुत्र, ज्यांची ओळख मंगळ ग्रहाशी आहे) नर्मदा नदीच्या काठावर जाऊन एक हजार वर्षे कडक तपश्चर्या केली, उपवास केले आणि पवित्र गणेश मंत्रांचा जप केला. माघ महिन्यातील कृष्ण चतुर्थीच्या मंगळवारी भगवान गणेश त्यांच्यासमोर प्रकट झाले. त्यांच्या निस्सीम भक्तीवर प्रसन्न होऊन गणेशाने त्यांना तीन वरदान दिले: त्यांना नवग्रहांमध्ये (ग्रह) स्थान दिले, 'मंगळ' (शुभ करणारा) हे नाव दिले आणि वचन दिले की जो भक्त मंगळवारच्या चतुर्थीला उपवास करेल, त्याची सर्व संकटे दूर होतील आणि मनोकामना पूर्ण होतील.
नियम व पद्धती
- सूर्योदयापूर्वी पवित्र स्नान करणे आणि स्वच्छ लाल किंवा भगवे कपडे परिधान करणे
- लाल जास्वंदाची फुले, रक्तचंदन आणि दुर्वांच्या 21 जुड्या अर्पण करणे
- मोदक, गूळ आणि तिळाचे गोड पदार्थ अर्पण करणे
- अंगारक गणेश स्तोत्र आणि गणपती अथर्वशीर्षाचे पठण करणे
- कुटुंबासमवेत चंद्रोदयानंतर चंद्राला अर्घ्य देऊनच उपवास सोडणे
प्रादेशिक विविधता
- मुंबईतील श्री सिद्धिविनायक, कोकणातील गणपतीपुळे आणि महाराष्ट्रातील अष्टविनायक मंदिरांसारख्या प्रमुख गणेश मंदिरांमध्ये दर्शनासाठी भाविकांची प्रचंड गर्दी उसळते
सामान्य प्रश्न
- अंगारकी चतुर्थी किती वेळा येते?
- कृष्ण चतुर्थी आणि मंगळवार यांचा योग जुळून यावा लागत असल्याने, ही वर्षातून साधारणपणे एक ते तीन वेळा येते.
- अंगारकी चतुर्थी इतकी प्रभावी का मानली जाते?
- पौराणिक धर्मग्रंथांनुसार, अंगारकाच्या तपश्चर्येनंतर भगवान गणेशाने या विशिष्ट वाराच्या योगाला स्वतः आशीर्वाद दिला होता, ज्यामुळे याचे आध्यात्मिक फळ वर्षभराच्या बारा मासिक उपवासांइतके मिळते.
संकष्टी चतुर्थी चे प्रकार
- लंबोदर संकष्टी चतुर्थीपौष/माघ कृष्ण चतुर्थी
- द्विजप्रिय संकष्टी चतुर्थीमाघ (अमावास्यांत); फाल्गुन (पौर्णिमान्त)
- भालचंद्र संकष्टी चतुर्थीफाल्गुन (अमावास्यांत); चैत्र (पौर्णिमान्त)
- विकट संकष्टी चतुर्थीचैत्र (अमावास्यांत); वैशाख (पौर्णिमान्त)
- एकदंत संकष्टी चतुर्थीवैशाख (अमावास्यांत); ज्येष्ठ (पौर्णिमान्त)
- विभुवन संकष्टी चतुर्थीअधिक मास (केवळ अधिक महिना असलेल्या वर्षात)
- कृष्णपिंगल संकष्टी चतुर्थीज्येष्ठ (अमावास्यांत); आषाढ (पौर्णिमान्त)
- गजानन संकष्टी चतुर्थीआषाढ (अमावास्यांत); श्रावण (पौर्णिमान्त)
- हेरंब संकष्टी चतुर्थीश्रावण (अमावास्यांत); भाद्रपद (पौर्णिमान्त)
- विघ्नराज संकष्टी चतुर्थीभाद्रपद (अमावास्यांत); आश्विन (पौर्णिमान्त)
- वक्रतुंड संकष्टी चतुर्थीआश्विन (अमावास्यांत); कार्तिक (पौर्णिमान्त)
- गणाधिप संकष्टी चतुर्थीकार्तिक (अमावास्यांत); मार्गशीर्ष (पौर्णिमान्त)
- अखुरथ संकष्टी चतुर्थीमार्गशीर्ष (अमावास्यांत); पौष (पौर्णिमान्त)
- अंगारकी संकष्टी चतुर्थीकृष्ण चतुर्थीच्या दिवशी येणारा मंगळवार